Intiem Terreur 

Wat is intieme terreur?

Intieme terreur is een ernstige vorm van partnergeweld waarbij één partner de ander structureel controleert, domineert en steeds verder beperkt in vrijheid. Het gaat niet om één ruzie of een incidenteel conflict, maar om een patroon van macht, dwang en controle dat zich over langere tijd kan ontwikkelen.

Intieme terreur wordt ook aangeduid als dwingende controle of coercive control. De kern is dat iemand de bewegingsvrijheid, zelfstandigheid en veiligheid van de partner steeds verder aantast. (Movisie)

Voor Sofya is het belangrijk om intieme terreur niet alleen vanuit zichtbaar geweld te bekijken. Juist de minder zichtbare vormen van controle kunnen grote gevolgen hebben.

Het gaat niet alleen om slaan

Bij huiselijk geweld denken mensen vaak als eerste aan lichamelijk geweld. Bij intieme terreur kan het geweld echter lange tijd vooral psychisch en relationeel zijn.

Voorbeelden zijn:

• voortdurend controleren waar iemand is;

• bepalen met wie iemand contact mag hebben;

• familie en vrienden op afstand houden;

• controleren van telefoon, berichten of sociale media;

• voortdurend bellen of berichten sturen;

• jaloersheid en beschuldigingen;

• vernederen en kleineren;

• dreigen;

• manipuleren;

• financiële controle;

• bepalen wat iemand mag dragen of doen;

• iemand geen eigen beslissingen laten nemen;

• seksuele druk of gedwongen seks;

• dreigen met geweld tegen de partner, kinderen of huisdieren;

• iemand voortdurend bang maken;

• de ander laten twijfelen aan de eigen waarneming of herinneringen.

Deze signalen worden ook door de Rijksoverheid genoemd bij dwingende controle. (Rijksoverheid)

De rode draad is controle

Een belangrijk verschil met een gewone relatiecrisis of een conflict is de functie van het gedrag.

Bij een conflict kunnen twee mensen boos worden, ruzie maken en elkaar verwijten maken. Bij intieme terreur staat daarentegen een patroon van macht en controle centraal.

Movisie beschrijft intieme terreur als een ernstige vorm van partnergeweld waarbij controle en dwang voortdurend worden ingezet en waarbij persoonlijke en vrijheidsrechten van het slachtoffer worden aangetast. (Movisie)

Hoe ontstaat intieme terreur?

Intieme terreur begint niet altijd zichtbaar.

Een relatie kan bijvoorbeeld beginnen met veel aandacht, liefde en betrokkenheid. De partner kan zeer charmant, zorgzaam of beschermend overkomen.

Geleidelijk kunnen grenzen verschuiven.

Eerst kan het bijvoorbeeld gaan om:

"Ik vind het niet prettig als je met hem afspreekt."

Later wordt dat:

"Je gaat niet meer met hem om."

En uiteindelijk:

"Als je toch gaat, zorg ik ervoor dat je daar spijt van krijgt."

Op die manier kan controle steeds normaler gaan lijken.

De persoon die wordt gecontroleerd kan zich langzaam aanpassen om conflicten te voorkomen.

"Als ik maar doe wat hij wil, blijft het rustig."

Daarmee wordt de leefwereld steeds kleiner.

Waarom is intieme terreur zo moeilijk herkenbaar?

Een van de moeilijkste aspecten van intieme terreur is dat de buitenwereld vaak maar een klein gedeelte van de situatie ziet.

Naar buiten toe kan de controlerende partner bijvoorbeeld:

• vriendelijk zijn;

• sociaal functioneren;

• succesvol zijn op het werk;

• goed kunnen communiceren;

• overtuigend overkomen;

• zich presenteren als betrokken ouder.

De partner kan ondertussen thuis een totaal andere werkelijkheid ervaren.

De angst kan zo groot worden dat iemand nauwelijks nog durft te vertellen wat er werkelijk gebeurt.

De Rijksoverheid benadrukt daarom het belang van het herkennen van patronen van dwingende controle. (Rijksoverheid)

Intieme terreur en manipulatie

Manipulatie kan onderdeel zijn van een patroon van dwingende controle.

Bijvoorbeeld:

Schuld omkeren

"Als jij niet zo moeilijk deed, hoefde ik niet boos te worden."

Dreigen met verlies

"Als je bij mij weggaat, krijg je de kinderen nooit meer te zien."

Emotionele chantage

"Als je echt van mij houdt, doe je dit voor mij."

Sociale isolatie

"Je familie maakt onze relatie kapot. Je moet kiezen."

Gaslighting

De ander wordt steeds opnieuw verteld dat gebeurtenissen anders zijn gegaan dan hij of zij zich herinnert.

Hierdoor kan iemand uiteindelijk gaan twijfelen aan het eigen oordeel:

"Misschien ligt het inderdaad aan mij."

Dat maakt het moeilijker om hulp te zoeken of de relatie te beëindigen.

Intieme terreur en kinderen

Kinderen kunnen rechtstreeks of indirect betrokken raken bij de dynamiek.

Zij kunnen:

• getuige zijn van bedreigingen of geweld;

• merken dat een ouder voortdurend bang is;

• worden gebruikt om controle over de andere ouder uit te oefenen;

• boodschappen moeten doorgeven;

• het gevoel krijgen dat zij partij moeten kiezen;

• zelf worden bedreigd;

• na een scheiding onderdeel worden van de machtsstrijd.

Juist daarom is het belangrijk om bij een gezin niet uitsluitend te kijken naar de communicatie tussen de ouders, maar ook naar de onderliggende machtsverhouding en veiligheid.

In een recente publicatie van het ministerie van Justitie en Veiligheid wordt expliciet aandacht gevraagd voor de herkenning van intieme terreur binnen familierechtelijke situaties. (Rijksoverheid)

Intieme terreur tijdens en na een scheiding

Een veelgemaakte vergissing is denken:

"Als de relatie voorbij is, stopt de controle."

Dat hoeft niet zo te zijn.

Wanneer partners uit elkaar gaan, kunnen juist nieuwe mogelijkheden ontstaan om controle uit te oefenen.

Bijvoorbeeld via:

• kinderen;

• omgangsregelingen;

• rechtszaken;

• financiële verplichtingen;

• communicatie;

• voortdurend contact zoeken;

• stalking;

• dreigementen;

• procedures en klachten;

• het verspreiden van negatieve verhalen over de ex-partner.

De Rijksoverheid beschrijft intieme terreur als een patroon dat ook na een scheiding kan voortduren en besteedt inmiddels expliciet aandacht aan de herkenning ervan binnen het familierecht. (Rijksoverheid)

Daarom is een scheiding niet automatisch het einde van het probleem.

Intieme terreur is iets anders dan een vechtscheiding

Niet iedere heftige scheiding is intieme terreur.

Dat onderscheid is belangrijk.

Bij een conflictvolle scheiding kunnen beide partners bijvoorbeeld boos zijn, elkaar verwijten maken en moeite hebben met communicatie.

Bij intieme terreur is er sprake van een structureel patroon waarin macht en controle centraal staan.

Movisie maakt eveneens onderscheid tussen verschillende vormen van partnergeweld en benadrukt dat bij intieme terreur sprake kan zijn van een duidelijke pleger-slachtofferdynamiek. (Movisie)

Daarom is alleen kijken naar de vraag:

"Kunnen deze twee mensen goed met elkaar communiceren?"

niet altijd voldoende.

Een belangrijkere vraag kan zijn:

"Is er sprake van een machtsverschil, dwang en controle waardoor één van beiden niet vrij kan handelen?"

Signalen waar professionals op kunnen letten

Professionals kunnen letten op veranderingen in gedrag en vrijheid.

Bijvoorbeeld iemand die:

• steeds toestemming lijkt te moeten vragen;

• bang is om iets verkeerds te zeggen;

• voortdurend bereikbaar moet zijn;

• minder contact heeft met familie en vrienden;

• financieel afhankelijk is gemaakt;

• niet alleen naar afspraken durft;

• voortdurend de partner verdedigt;

• zichtbaar gespannen raakt wanneer de partner belt;

• zegt: "Ik moet voorzichtig zijn met wat ik vertel."

• niet vrijuit kan spreken wanneer de partner aanwezig is.

Ook wanneer iemand ogenschijnlijk goed functioneert, kan er sprake zijn van ernstige controle.

Het ontbreken van zichtbaar lichamelijk geweld betekent dus niet dat er geen sprake kan zijn van geweld.

Waarom weggaan soms zo moeilijk is

Van buitenaf wordt soms gezegd:

"Waarom gaat iemand dan niet gewoon weg?"

Maar bij dwingende controle kan juist het vertrek een risicovolle fase zijn.

Iemand kan bang zijn voor:

• geweld;

• stalking;

• financiële gevolgen;

• verlies van kinderen;

• bedreigingen;

• sociale uitsluiting;

• reputatieschade;

• escalatie.

De Rijksoverheid waarschuwt dat het verbreken van een relatie bij intieme terreur zorgvuldig en met aandacht voor veiligheid moet gebeuren. (Rijksoverheid)

Daarom is "ga gewoon weg" niet altijd een adequate professionele reactie.

Een veiligheidsgerichte aanpak kan belangrijker zijn.

Intieme terreur herkennen zonder iemand meteen te diagnosticeren

Intieme terreur moet niet automatisch worden gekoppeld aan één bepaalde persoonlijkheidsstoornis.

Ook wanneer iemand narcistische kenmerken vertoont, betekent dat niet automatisch dat er sprake is van een narcistische persoonlijkheidsstoornis.

Voor professionals is het daarom vaak nuttiger om eerst te kijken naar concreet gedrag:

• Wat gebeurt er?

• Hoe vaak gebeurt het?

• Hoe lang speelt het?

• Wie bepaalt wat er gebeurt?

• Kan de ander vrijelijk keuzes maken?

• Is er sprake van angst?

• Worden sociale contacten beperkt?

• Is er financiële controle?

• Zijn er bedreigingen?

• Worden kinderen ingezet?

• Wat gebeurt er wanneer iemand grenzen stelt?

• Wat gebeurt er wanneer iemand de relatie wil beëindigen?

Gedrag en patronen zijn vaak belangrijker dan het plakken van een psychologisch label.

Intieme terreur binnen het werk van Sofya

Sofya richt zich op informatie, trainingen en bewustwording rond onder andere narcisme, ongelijkwaardige relaties en intieme terreur.

Voor professionals is kennis van deze dynamiek belangrijk omdat intieme terreur zich op verschillende plaatsen kan manifesteren:

Het belangrijkste verschil

Een relatie kan ongelijkwaardig zijn zonder dat er sprake is van intieme terreur.

Een verschil in:

• leeftijd;

• opleiding;

• inkomen;

• intelligentie;

• culturele achtergrond;

• sociale positie;

• ervaring

is op zichzelf geen bewijs van geweld of misbruik.

De belangrijke vraag is:

Kan iemand vrij zijn eigen keuzes maken?

Wanneer vrijheid structureel wordt afgenomen door controle, dwang, bedreiging en intimidatie, ontstaat een fundamenteel andere situatie.

Wanneer hulp nodig is

Wie zichzelf herkent in deze signalen, of zich zorgen maakt over iemand anders, hoeft niet eerst zeker te weten of er sprake is van intieme terreur.

Veilig Thuis geeft advies en ondersteuning, ook wanneer iemand alleen twijfelt. Bij acute dreiging kan 112 worden gebeld. De Rijksoverheid vermeldt voor Veilig Thuis het nummer 0800-2000. (Rijksoverheid)

Voorstel voor de Sofya-website

Dit artikel sluit ook goed aan op jullie eerdere artikel over ongelijkwaardige relaties en narcisme: daar kunnen we vervolgens een aparte pagina van maken over “Intieme terreur, narcisme en dwingende controle: wat is het verschil?”